denizli ili acıpayam ilçesine bağlı bir köy.
bitlis ili hizan ilçesine bağlı bir köy.
kaş ilçesine bağlı bir köy.
isa, süryanice eashoa’, esa, issa. (d. m.ö. 8-2 - m.s. 29-m.s.36). doğum ve ölüm tarihleri ile ilgili olarak kimi tarihçiler ve araştırmacılar farklı görüşler belirtirler. "nasıra’lı isa" olarak da bilinir. hristiyanlık’taki temel figürdür. türkçe’de kullanılan adı arapça kökenlidir. anadolu’da sözcüğün "ese" ve "esi" biçiminde kullanıldığı da görülür. batı medeniyetlerinde kullanılan christ, christus, cristo vb isimleri, ibranice ’kutsal yağ ile ovulmuş, kutsanmış’ anlamına gelen mesih kelimesinin yunanca karşılığı olan khristos kelimesinden türemiştir [1].
teolojide kullanılan, isa’nın yaşamına dair ana kaynaklar yeni ahit’teki dört kanonik incil’dir (matta, markos, luka ve yuhanna). genel kabule göre bunlar i. yüzyılda yazılmışlardır. yakın zamanda havari yehuda iskariyot tarafından yazıldığı kabul edilen yehuda’nın müjdesi belgelerine ulaşılmıştır.
hristiyan tarihçilerin ve kitab-ı mukaddes konusunda araştırma yapan teorisyenlerin bir çoğu, isa’nın celile’li bir öğretmen ve marangoz olduğu, şifa dağıttığı, vaftizci yahya (yahya peygamber) tarafından vaftiz edildiği, "halkı isyana teşvik etmek" suçuyla, yahudi din adamlarının teşviki ve roma imparatorluğu’nun yahudiye eyaletinin valisi romalı pontius pilate’nin emri ile kudüs’te çarmıha gerildiği konusunda hemfikirdir. buna rağmen az sayıda tarihçi ve araştırmacı, isa’nın gerçek bir şahsiyet olduğu konusunda şüphecidirler. dini metinlerde, incil’de ve kur’an’da sıkça bahsinin geçmesini, tarihi belgelerde ismine rastlanmayışını, mitolojik bir karakter olabileceğine yorarlar.
hristiyanlık dışında isa’nın önemli bir figür olarak kabul edildiği bir diğer din de islam’dır. islam’a göre isa; meryem’den babasız dünyaya gelmiştir, son peygamberin gelişini haber veren bir müjdecidir ve allah’ın israiloğulları’na gönderdiği bir peygamberidir. kur’an’da ismi "isa mesih" olarak geçer [2]. islam’a göre isa çarmıha gerilmemiştir. ayrıca islam isa’nın tanrının oğlu olduğu fikrini şirk kabul eder. (maide suresi, 17. ayet, nisa suresi, 157-158. ayetler)
museviliğe göre ise isa, sahte peygamberdir. bununla beraber modern yahudilerin bir kısmı isa’nın aziz veya peygamber olabileceğini ancak kesinlikle bekledikleri kurtarıcı olmadığını düşünürler.
isa’nın çok tartışılan bir diğer özelliği ise mesih’liğidir.
soyu ve doğumu [değiştir]ibrahim’in oğlu ishak’ın soyundan geldiğine inanılır. tanrı tarafından babasız doğduğuna inanıldığı için soyu üvey babası yusuf’a göre tayin edilir.
annesi meryem, levioğulları soyundan geliyordu. yeni ahit, meryem’in kocası ve isa’nın kanuni babası olarak andığı marangoz yusuf’un davud’a kadar çıkan soyağacını verir. eski ahit’te meryem’den ya da isa’dan o dönemde henüz dünyaya gelmedikleri için sözedilmez.
kuran’da ise meryem’den, meryem’in annesinden, babası imran’dan ve isa’dan bahsedilir, meryem’in annesinin meryem’i doğurması anlatılır. isa’nın daha beşikte iken konuştuğu ve babasının olmadığı, isa’nın yaratılmasının âdem’in yaratılması gibi yoktan olduğu, isa’nın öldürülmediği ve hala bir biçimde yaşıyor olduğu yazılıdır (nisa süresi, 156-157. ayetler).
bazı araştırmacılara göre isa, roma imparatoru augustus zamanında bethlehem’de (beytüllahim) (m.ö. 4) dünyaya gelmiştir. bazı kaynaklara göre bethlehem yer adı değil, isa’nın doğumu sırasında gökyüzünde görülen çok parlak yıldız gibi bir nesnedir. bu iddiaya göre bethlehem tabiri isa’nın nerede değil, ne zaman doğduğunu göstermektedir.
hristiyanlık’ta isa [değiştir]ana madde: hristiyanlık’ta isa
hristiyanlar için isa tanrının oğlu ve bizzat tanrının kendisidir. baba (tanrı) ile insanlar arasında aracı, beklenen mesih, kurtarıcı, rab, tanrı ile aynı "öz" den olan, güçlü tanrı, tek insan, dünyanın tek kralı, kutsal üçlü birlikteki kişilerden "oğul"dur. hristiyan kaynakları onu "isa mesih" olarak anarlar.
isa’nın tanrısal ve insani özellikleri farklı mezheplerce farklı yorumlanır. hristiyanlığın monofizit görüşüne göre (süryaniler, ermeniler, kıptiler ve habeşistan kilisesi) insani tabiatı ile tanrısal tabiatı tanrısal özü altında erimiş ve ayrılmaz bölünmez tek bir tabiat meydana gelmiştir. çarmıhta, isa’nın insani tabiatı gibi ilahi tabiatı da acı çekmiştir. meryem theotokosdur, yani tanrı anasıdır.
diofizit görüşe göre ise (nasturiler, keldaniler) insani ve tanrısal olmak üzere birbirinden bağımsız iki tabiatı vardır. çarmıha gerildiğinde ilahi tabiatı bedeninden ayrılmış, sadece insani tabiat acı çekmiştir. meryem, insan olan isa’nın annesidir dolayısıyla da ona theotokos yani tanrı anası denemez.
ortodoks, katolik ve protestanlar’a göre insani ve tanrısal iki tabiatı olup bunlar asla birleşmezler, karışmazlar ve ayrılmazlar.
islam’da isa
islam’daki "isa" inanışın ayrıntılı bir anlatımı için lütfen islam’da isa maddesine bakınız.
islam dininde isa, allah’ın önemli peygamberlerinden biri olarak inanılır ve sevilir. hristiyan metinleri gibi kur’an’da isa’nın biyolojik bir babası olmadan, tanrı’nın isteği ile doğduğunu belirtir [3]:
"allah nezdinde isa’nın durumu, adem’in durumu gibidir. allah onu topraktan yarattı. sonra ona "ol!" dedi ve oluverdi." (al-i imran suresi, 59)
isa kur’an’da mütemadiyen "isa bin meryem" (yani meryem oğlu isa) olarak anılır. yine hristiyan inancına benzer şekilde islam’da da onun allah’ın izniyle çeşitli mucizeler göstermiş olduğuna inanılır:
"...meryem oğlu isa’ya da mucizeler verdik. ve onu, rûhu’l-kudüs (cebrail) ile destekledik. (ne var ki) gönlünüzün arzulamadığı şeyleri söyleyen bir elçi geldikçe ona karşı büyüklük tasladınız. (size gelen) peygamberlerden bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürdünüz." (bakara suresi, 87)
ancak kur’an’da isa adıyla birlikte anılan ve fazla ayrıntılandırılmayan mesih (kutsanmış) sıfatı, diğer ibrahimi dinlerden (hristiyanlık ve musevilik) farklı olarak, beklenen bir kurtarıcıyı değil de, isa’nın bir lakabını tanımladığına inanılmaktadır.
"melekler demişlerdi ki: ey meryem! allah sana kendisinden bir kelime’yi müjdeliyor. adı meryem oğlu isa mesîh’tir; dünyada da, ahirette de itibarlı ve allah’ın kendisine yakın kıldıklarındandır." (al-i imran suresi, 45)
mesih kavraminin ibranice’den gelmesi ve diğer ibrahimi dinlerde de yer alması nedeniyle, peygamberin ölümünden sonraki yıllarda bu kavram sık sık israiliyyata konu olmuşur.
islamiyet isa’nın tanrı olduğunu veya tanrı’nın oğlu olduğunu kabul etmez, bu tür bir fikre şiddetle karşı çıkar. kur’an’da bu durum şöyle açıklanır:
"şüphesiz, `allah meryem oğlu mesîh’dir` diyenler andolsun ki kâfir olmuşlardır..." (maide suresi, 17)
"...allah birdir. allah sameddir. o, doğurmamış ve doğmamıştır. onun hiçbir dengi yoktur." (ihlas suresi)
ayrıca kur’an’a göre, isa çarmıhta ölmemiştir [4]:
"ve ’allah elçisi meryem oğlu isa’yı öldürdük’ demeleri yüzünden (onları lânetledik). halbuki onu ne öldürdüler, ne de astılar; fakat (öldürdükleri) onlara isa gibi gösterildi. onun hakkında ihtilâfa düşenler bundan dolayı tam bir kararsızlık içindedirler; bu hususta zanna uymak dışında hiçbir (sağlam) bilgileri yoktur ve kesin olarak onu öldürmediler. bilâkis allah onu (isa’yı) kendi nezdine kaldırmıştır. allah izzet ve hikmet sahibidir." (nisa suresi, 157-158)
ahmediyye mezhebine göre çarmıhtan kurtulan isa, keşmir’e gitmiş ve burada yuz asaf ismiyle yaşamış, ölmüştür. fakat genel islam mezheplerinin ve ehl-i sünnet’in görüşü bu yönde değildir.
kur’an da isa’nın islam peygamberi muhammed’in geleceğini bildirdiği belirtilir:
"hatırla ki, meryem oğlu isa: ’ey israiloğulları! ben size allah’ın elçisiyim, benden önce gelen tevrat’ı doğrulayıcı ve benden sonra gelecek ahmed [5] adında bir peygamberi de müjdeleyici olarak geldim’, demişti. fakat o, kendilerine açık deliller getirince: bu apaçık bir büyüdür, dediler." (saf suresi, 6)
bazı islam düşünürlerine göre incil’de bahsi geçen faraklit, islam peygamberi muhammed’dir.
teolojide kullanılan, isa’nın yaşamına dair ana kaynaklar yeni ahit’teki dört kanonik incil’dir (matta, markos, luka ve yuhanna). genel kabule göre bunlar i. yüzyılda yazılmışlardır. yakın zamanda havari yehuda iskariyot tarafından yazıldığı kabul edilen yehuda’nın müjdesi belgelerine ulaşılmıştır.
hristiyan tarihçilerin ve kitab-ı mukaddes konusunda araştırma yapan teorisyenlerin bir çoğu, isa’nın celile’li bir öğretmen ve marangoz olduğu, şifa dağıttığı, vaftizci yahya (yahya peygamber) tarafından vaftiz edildiği, "halkı isyana teşvik etmek" suçuyla, yahudi din adamlarının teşviki ve roma imparatorluğu’nun yahudiye eyaletinin valisi romalı pontius pilate’nin emri ile kudüs’te çarmıha gerildiği konusunda hemfikirdir. buna rağmen az sayıda tarihçi ve araştırmacı, isa’nın gerçek bir şahsiyet olduğu konusunda şüphecidirler. dini metinlerde, incil’de ve kur’an’da sıkça bahsinin geçmesini, tarihi belgelerde ismine rastlanmayışını, mitolojik bir karakter olabileceğine yorarlar.
hristiyanlık dışında isa’nın önemli bir figür olarak kabul edildiği bir diğer din de islam’dır. islam’a göre isa; meryem’den babasız dünyaya gelmiştir, son peygamberin gelişini haber veren bir müjdecidir ve allah’ın israiloğulları’na gönderdiği bir peygamberidir. kur’an’da ismi "isa mesih" olarak geçer [2]. islam’a göre isa çarmıha gerilmemiştir. ayrıca islam isa’nın tanrının oğlu olduğu fikrini şirk kabul eder. (maide suresi, 17. ayet, nisa suresi, 157-158. ayetler)
museviliğe göre ise isa, sahte peygamberdir. bununla beraber modern yahudilerin bir kısmı isa’nın aziz veya peygamber olabileceğini ancak kesinlikle bekledikleri kurtarıcı olmadığını düşünürler.
isa’nın çok tartışılan bir diğer özelliği ise mesih’liğidir.
soyu ve doğumu [değiştir]ibrahim’in oğlu ishak’ın soyundan geldiğine inanılır. tanrı tarafından babasız doğduğuna inanıldığı için soyu üvey babası yusuf’a göre tayin edilir.
annesi meryem, levioğulları soyundan geliyordu. yeni ahit, meryem’in kocası ve isa’nın kanuni babası olarak andığı marangoz yusuf’un davud’a kadar çıkan soyağacını verir. eski ahit’te meryem’den ya da isa’dan o dönemde henüz dünyaya gelmedikleri için sözedilmez.
kuran’da ise meryem’den, meryem’in annesinden, babası imran’dan ve isa’dan bahsedilir, meryem’in annesinin meryem’i doğurması anlatılır. isa’nın daha beşikte iken konuştuğu ve babasının olmadığı, isa’nın yaratılmasının âdem’in yaratılması gibi yoktan olduğu, isa’nın öldürülmediği ve hala bir biçimde yaşıyor olduğu yazılıdır (nisa süresi, 156-157. ayetler).
bazı araştırmacılara göre isa, roma imparatoru augustus zamanında bethlehem’de (beytüllahim) (m.ö. 4) dünyaya gelmiştir. bazı kaynaklara göre bethlehem yer adı değil, isa’nın doğumu sırasında gökyüzünde görülen çok parlak yıldız gibi bir nesnedir. bu iddiaya göre bethlehem tabiri isa’nın nerede değil, ne zaman doğduğunu göstermektedir.
hristiyanlık’ta isa [değiştir]ana madde: hristiyanlık’ta isa
hristiyanlar için isa tanrının oğlu ve bizzat tanrının kendisidir. baba (tanrı) ile insanlar arasında aracı, beklenen mesih, kurtarıcı, rab, tanrı ile aynı "öz" den olan, güçlü tanrı, tek insan, dünyanın tek kralı, kutsal üçlü birlikteki kişilerden "oğul"dur. hristiyan kaynakları onu "isa mesih" olarak anarlar.
isa’nın tanrısal ve insani özellikleri farklı mezheplerce farklı yorumlanır. hristiyanlığın monofizit görüşüne göre (süryaniler, ermeniler, kıptiler ve habeşistan kilisesi) insani tabiatı ile tanrısal tabiatı tanrısal özü altında erimiş ve ayrılmaz bölünmez tek bir tabiat meydana gelmiştir. çarmıhta, isa’nın insani tabiatı gibi ilahi tabiatı da acı çekmiştir. meryem theotokosdur, yani tanrı anasıdır.
diofizit görüşe göre ise (nasturiler, keldaniler) insani ve tanrısal olmak üzere birbirinden bağımsız iki tabiatı vardır. çarmıha gerildiğinde ilahi tabiatı bedeninden ayrılmış, sadece insani tabiat acı çekmiştir. meryem, insan olan isa’nın annesidir dolayısıyla da ona theotokos yani tanrı anası denemez.
ortodoks, katolik ve protestanlar’a göre insani ve tanrısal iki tabiatı olup bunlar asla birleşmezler, karışmazlar ve ayrılmazlar.
islam’da isa
islam’daki "isa" inanışın ayrıntılı bir anlatımı için lütfen islam’da isa maddesine bakınız.
islam dininde isa, allah’ın önemli peygamberlerinden biri olarak inanılır ve sevilir. hristiyan metinleri gibi kur’an’da isa’nın biyolojik bir babası olmadan, tanrı’nın isteği ile doğduğunu belirtir [3]:
"allah nezdinde isa’nın durumu, adem’in durumu gibidir. allah onu topraktan yarattı. sonra ona "ol!" dedi ve oluverdi." (al-i imran suresi, 59)
isa kur’an’da mütemadiyen "isa bin meryem" (yani meryem oğlu isa) olarak anılır. yine hristiyan inancına benzer şekilde islam’da da onun allah’ın izniyle çeşitli mucizeler göstermiş olduğuna inanılır:
"...meryem oğlu isa’ya da mucizeler verdik. ve onu, rûhu’l-kudüs (cebrail) ile destekledik. (ne var ki) gönlünüzün arzulamadığı şeyleri söyleyen bir elçi geldikçe ona karşı büyüklük tasladınız. (size gelen) peygamberlerden bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürdünüz." (bakara suresi, 87)
ancak kur’an’da isa adıyla birlikte anılan ve fazla ayrıntılandırılmayan mesih (kutsanmış) sıfatı, diğer ibrahimi dinlerden (hristiyanlık ve musevilik) farklı olarak, beklenen bir kurtarıcıyı değil de, isa’nın bir lakabını tanımladığına inanılmaktadır.
"melekler demişlerdi ki: ey meryem! allah sana kendisinden bir kelime’yi müjdeliyor. adı meryem oğlu isa mesîh’tir; dünyada da, ahirette de itibarlı ve allah’ın kendisine yakın kıldıklarındandır." (al-i imran suresi, 45)
mesih kavraminin ibranice’den gelmesi ve diğer ibrahimi dinlerde de yer alması nedeniyle, peygamberin ölümünden sonraki yıllarda bu kavram sık sık israiliyyata konu olmuşur.
islamiyet isa’nın tanrı olduğunu veya tanrı’nın oğlu olduğunu kabul etmez, bu tür bir fikre şiddetle karşı çıkar. kur’an’da bu durum şöyle açıklanır:
"şüphesiz, `allah meryem oğlu mesîh’dir` diyenler andolsun ki kâfir olmuşlardır..." (maide suresi, 17)
"...allah birdir. allah sameddir. o, doğurmamış ve doğmamıştır. onun hiçbir dengi yoktur." (ihlas suresi)
ayrıca kur’an’a göre, isa çarmıhta ölmemiştir [4]:
"ve ’allah elçisi meryem oğlu isa’yı öldürdük’ demeleri yüzünden (onları lânetledik). halbuki onu ne öldürdüler, ne de astılar; fakat (öldürdükleri) onlara isa gibi gösterildi. onun hakkında ihtilâfa düşenler bundan dolayı tam bir kararsızlık içindedirler; bu hususta zanna uymak dışında hiçbir (sağlam) bilgileri yoktur ve kesin olarak onu öldürmediler. bilâkis allah onu (isa’yı) kendi nezdine kaldırmıştır. allah izzet ve hikmet sahibidir." (nisa suresi, 157-158)
ahmediyye mezhebine göre çarmıhtan kurtulan isa, keşmir’e gitmiş ve burada yuz asaf ismiyle yaşamış, ölmüştür. fakat genel islam mezheplerinin ve ehl-i sünnet’in görüşü bu yönde değildir.
kur’an da isa’nın islam peygamberi muhammed’in geleceğini bildirdiği belirtilir:
"hatırla ki, meryem oğlu isa: ’ey israiloğulları! ben size allah’ın elçisiyim, benden önce gelen tevrat’ı doğrulayıcı ve benden sonra gelecek ahmed [5] adında bir peygamberi de müjdeleyici olarak geldim’, demişti. fakat o, kendilerine açık deliller getirince: bu apaçık bir büyüdür, dediler." (saf suresi, 6)
bazı islam düşünürlerine göre incil’de bahsi geçen faraklit, islam peygamberi muhammed’dir.
pavlus, hıristiyanlık’ta, isa mesih çağının ferisi yahudilerinden ve roma vatandaşıdır. tarsus doğumludur. asıl adı saul ’dür. havari petrus’un etrafında sımsıkı kenetlenmiş erken hıristiyan kilisesine baskılarda bulundu. bir süre sonra isa mesih’in bir vizyonunu gördüğünü söyleyerek aziz barnabas’ın şefaati ile cemaate (kiliseye) katıldı. ancak petrus’la anlaşmazlığa düşen pavlus, isa mesih inancını yaymak için anadolu’yu adım adım dolaştı. hıristiyan teolojisinde aziz pavlos olarak anılan, pavlik kiliseler’in banisi elçi. hayat hikâyesi, büyük bölümünü incil yazarı luka’nın kaleme aldığı elçilerin işleri kitabında bulunur. yeni ahit’de pavlus’un mektupları önemli bir yer tutar. bu mektuplar sırasıyla; romalılar, 1. ve 2. korintliler, galatyalılar, efesliler, filipililer, koloseliler, 1. ve 2. selanikliler, 1. ve 2. timoteos, titus ve filimon’a mektuplardır. bazı inanırlara göre ibraniler’e mektup da yine pavlus tarafından yazılmıştır.
edith stein, azize teresia benedicta, (d. 12 ekim 1891 – ö. 9 ağustos 1942) filozof, rahibe, şehit ve katolik kilisesi azizesi. yahudi bir ailede doğan edith stein 1922 yılında hıristiyan olmuş ve vaftiziyle birlikte katolik kilisesi’ne mensup olmuştur. papa ii. jean paul tarafından 1998 yılında azize ilan edilmiştir. stein aynı zamanda tanınmış filozof edmund husserl’in öğrencilerindendi. 1942 yılında nazi soykırımı sırasında auschwitz’de ölmüştür.
emekli öğretmen fikret madaralı ve eşinin kurduğu ödül. sonuncusu 1989 yılında verilmiştir. her yıl, bir önceki yıl basılmış romanlardan birine verilir; köy enstitüleri’nin kuruluş yıldönümü olan 17 nisan’da ödül sahibi açıklanırdı.
madaralı roman ödülü’nü kazananlar:
1989-şemsettin ünlü, toprak kurşun geçirmez
1988-öner yağcı, turnalar
1986-ayla kutlu, bir göçmen kuştu o
1985-mehmet eroğlu,issızlığın ortasında
1984-orhan pamuk, sessiz ev
1983-sulhi dölek, kiracı
1982-rıfat ilgaz, yıldız karayel
1981-oktay rıfat, danaburnu
1980-adalet ağaoğlu, bir düğün gecesi
1979-aysel özakın, alnında mavi kuşlar
1978-aziz nesin, yaşar ne yaşar, ne yaşamaz
1977-ömer polat, dilan
1976-talip apaydın, tütün yorgunu
1975-abbas sayar, can şenliği
1974-yaşar kemal, demirciler çarşısı cinayeti
madaralı roman ödülü’nü kazananlar:
1989-şemsettin ünlü, toprak kurşun geçirmez
1988-öner yağcı, turnalar
1986-ayla kutlu, bir göçmen kuştu o
1985-mehmet eroğlu,issızlığın ortasında
1984-orhan pamuk, sessiz ev
1983-sulhi dölek, kiracı
1982-rıfat ilgaz, yıldız karayel
1981-oktay rıfat, danaburnu
1980-adalet ağaoğlu, bir düğün gecesi
1979-aysel özakın, alnında mavi kuşlar
1978-aziz nesin, yaşar ne yaşar, ne yaşamaz
1977-ömer polat, dilan
1976-talip apaydın, tütün yorgunu
1975-abbas sayar, can şenliği
1974-yaşar kemal, demirciler çarşısı cinayeti
ernest william brown (d. 29 kasım 1866 - ö. 22 temmuz 1938), ingiliz gökbilimci.
1891’de haverford koleji’nde (pennsylvania) tatbiki matematik profesörlüğü yaptı. 1907’de yale üniversitesi’nde profesör oldu. daha çok gök mekaniğiyle uğraşmıştır. ay’ın hareketi üstüne yeni bir kuram ortaya atmış, bunu ıspat ederek, 1926’da yer’in kendi ekseni çevresinde dönüş hareketindeki düzensizliği keşfetmiştir.
1891’de haverford koleji’nde (pennsylvania) tatbiki matematik profesörlüğü yaptı. 1907’de yale üniversitesi’nde profesör oldu. daha çok gök mekaniğiyle uğraşmıştır. ay’ın hareketi üstüne yeni bir kuram ortaya atmış, bunu ıspat ederek, 1926’da yer’in kendi ekseni çevresinde dönüş hareketindeki düzensizliği keşfetmiştir.
tycho brahe, asıl adıyla tyge ottesen brahe (d. 14 aralık 1546 - ö. 24 ekim 1601) danimarkalı simyacı ve astrologdu.
friedrich wilhelm bessel (fridrih vilhelm besel) (22 temmuz, 1784 – 7 mart, 1846), alman gökbilimci, matematikçi ve bessel göndermesinin (fonksiyonunun) geliştiricilerinden. westphalıa’da doğmuş ve kanser nedeniyle rusya’da yaşamını yitirmiştir. carl gauss ile aynı dönemde yaşamıştır. 1841 yılında kraliyet gökbilim topluluğu’nun (royal astronomical society) altın madalyasını kazanmış ve 1552 bessel göktaşına adı verilmiştir.
svante august arrhenius, (d. 19 şubat 1859 uppsala – ö. 2 ekim 1927 stokholm). isveçli kimyacı ve fiziksel kimya biliminin kurucularından.
uppsala üniversitesi’nde okuduğu yıllarda fizik ve kimya hocalarından memnun kalmayınca, 1881’de stokholm’daki isveç bilimler akademisi’nin fizik enstitüsü’ne geçti. elektrolitlerin iletkenlikleri üzerine yaptığı çalışmalarını, 150 sayfalık bir tez halinde, doktora derecesi için sundu. profesörleri tatmin etmeyen ve en düşük notu alan bu çalışmasıyla daha sonra nobel kimya ödülü’nü alacaktı. tezinin en önemli yanı, saf tuzların veya saf suyun iletken olmadığını, oysa sudaki tuz çözeltilerinin iletken olduklarını açıklamasıydı.
arrhenius’un açıklamasına göre tuzlar, çözelti oluşturduklarında, yüklü parçacıklara parçalanıyorlardı. yıllar önce faraday bunlara iyon adını vermişti. faraday, iyonların elektroliz prosesi sonucu ortaya çıkacaklarını düşünmesine rağmen, arrhenius, elektrik akımı olmadan da tuz çözeltilerinin iyon içerebileceğini öneriyordu. bu nedenle, çözeltilerdeki kimyasal reaksiyonların, iyonlar arasındaki reaksiyonlar olduğunu ileri sürüyordu. bu teori, zayıf elektrolitler için bugün hala geçerlidir, fakat kuvvetli elektrolitlerin davranışlarını da bu teori kapsamına almak için peter j. w. debye ve erich hückel’in teoride bazı değişiklikler yapması gerekmiştir.
uppsala üniversitesi’nde okuduğu yıllarda fizik ve kimya hocalarından memnun kalmayınca, 1881’de stokholm’daki isveç bilimler akademisi’nin fizik enstitüsü’ne geçti. elektrolitlerin iletkenlikleri üzerine yaptığı çalışmalarını, 150 sayfalık bir tez halinde, doktora derecesi için sundu. profesörleri tatmin etmeyen ve en düşük notu alan bu çalışmasıyla daha sonra nobel kimya ödülü’nü alacaktı. tezinin en önemli yanı, saf tuzların veya saf suyun iletken olmadığını, oysa sudaki tuz çözeltilerinin iletken olduklarını açıklamasıydı.
arrhenius’un açıklamasına göre tuzlar, çözelti oluşturduklarında, yüklü parçacıklara parçalanıyorlardı. yıllar önce faraday bunlara iyon adını vermişti. faraday, iyonların elektroliz prosesi sonucu ortaya çıkacaklarını düşünmesine rağmen, arrhenius, elektrik akımı olmadan da tuz çözeltilerinin iyon içerebileceğini öneriyordu. bu nedenle, çözeltilerdeki kimyasal reaksiyonların, iyonlar arasındaki reaksiyonlar olduğunu ileri sürüyordu. bu teori, zayıf elektrolitler için bugün hala geçerlidir, fakat kuvvetli elektrolitlerin davranışlarını da bu teori kapsamına almak için peter j. w. debye ve erich hückel’in teoride bazı değişiklikler yapması gerekmiştir.
john couch adams (d. 5 haziran 1819, cornwall - ö. 21 ocak 1892) ingiliz gökbilimci.
cambridge’te öğrenim gören john couch adams, aynı üniversitede, asistanlık, astronomi profesörlüğü yaptı. neptün gezegenini bulduysa da, kuşkuculuğu yüzünden, elde ettiği sonuçları, fransız le verrier’ninkilerden sonra yayınlayabildi. 1861’de cambridge gözlemevi müdürlüğüne getirildi ve ay’ın hareketi alanında önemli çalışmalar yaptı.
cambridge’te öğrenim gören john couch adams, aynı üniversitede, asistanlık, astronomi profesörlüğü yaptı. neptün gezegenini bulduysa da, kuşkuculuğu yüzünden, elde ettiği sonuçları, fransız le verrier’ninkilerden sonra yayınlayabildi. 1861’de cambridge gözlemevi müdürlüğüne getirildi ve ay’ın hareketi alanında önemli çalışmalar yaptı.
amerikalı astronom ve astrofizikçi. (wilton, new hampshire 1872 - washington 1973)
1903’te enerjinin güney tayfından dağılışını belirleyen abbot, güneş değişmezinin değerini ilk olarak saptamıştır.
1903’te enerjinin güney tayfından dağılışını belirleyen abbot, güneş değişmezinin değerini ilk olarak saptamıştır.
nureddin batruci (asıl adı: ebu cafer nureddin ebu ishak el-batruci el-işbili), modern astronominin kurucusu.
doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. kurtuba’nın kuzeyinde, pedroches şehrinde doğduğu tahmin edilmektedir. ispanya’daki işbil’de (bugünkü adıyla seville) yaşadığı için, el-işbili lakabıyla meşhur oldu. meşhur tabiplerden ibn-i tufeyl’in talebeliğini yaptı. hayatı hakkında daha fazla bilgiye kaynaklarda rastlanamamıştır. 1217 yılına kadar yaşadığı bilinmektedir.
el-batruci, islam ve latin dünyasının astronomi sahasında büyük bir alimi olarak tanınmıştır. avrupalı bilim adamları üzerindeki tesiri çok olduğundan, batı dünyası onun ismini; latince olarak, alpetrazius şeklinde değiştirdi ve bu isimle tanıdı.
el-batruci’nin tek bilinen kitabı kitab fi’l-hey’e (astronomi prensipleri) olup, arapçadır. eserini, 1185 yılından kısa bir süre sonra bitirdi. tesiri asırlarca devam eden bu kitap, hıristiyan ve yahudilerce kaynak kabul edildi.
doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. kurtuba’nın kuzeyinde, pedroches şehrinde doğduğu tahmin edilmektedir. ispanya’daki işbil’de (bugünkü adıyla seville) yaşadığı için, el-işbili lakabıyla meşhur oldu. meşhur tabiplerden ibn-i tufeyl’in talebeliğini yaptı. hayatı hakkında daha fazla bilgiye kaynaklarda rastlanamamıştır. 1217 yılına kadar yaşadığı bilinmektedir.
el-batruci, islam ve latin dünyasının astronomi sahasında büyük bir alimi olarak tanınmıştır. avrupalı bilim adamları üzerindeki tesiri çok olduğundan, batı dünyası onun ismini; latince olarak, alpetrazius şeklinde değiştirdi ve bu isimle tanıdı.
el-batruci’nin tek bilinen kitabı kitab fi’l-hey’e (astronomi prensipleri) olup, arapçadır. eserini, 1185 yılından kısa bir süre sonra bitirdi. tesiri asırlarca devam eden bu kitap, hıristiyan ve yahudilerce kaynak kabul edildi.
(bkz: biruni)
biruni (973 - 1051), ünlü islam bilginlerinden biridir. ayrıca en ünlü iranlı bilginlerindendir. tam adı ebu reyhan muhammed bin ahmed el biruni’dir. batı dillerinde adı alberuni veya aliboron olarak geçer. gökbilim, matematik, doğa bilimleri, coğrafya ve tarih alanındaki çalışmalarıyla tanınır. yaşamı üstüne ayrıntılı bilgi yoktur.
birûnî, 4 eylül 973’te harezm’de doğdu. birûnî, harezm sarayında astronomi ve matematik öğrendi. harezm’deki kargaşalıklar yüzünden bir süre iran’da kaldı. ardından ziyariler hükümdarı kabus bin vaşmgir’in sarayına girdi. bir tür tarih yapıtı olan el-âsârü’l-bâkiye’yi (geride kalan yüzyıllar) orada yazarak sultana sundu. harezm’e döndükten sonra, sultan memun bin el-memun’un sarayında ibni sina, ibn miskeveyh, ebu nasr gibi bilginlerle birlikte çalıştı. gazneli mahmud’un harezm ülkesini fethetmesinden sonra gazne kentine yerleşti. gazneli sarayında büyük saygı gördü. son yıllarını gazne’de geçirdi ve burada öldü.
birûnî, 4 eylül 973’te harezm’de doğdu. birûnî, harezm sarayında astronomi ve matematik öğrendi. harezm’deki kargaşalıklar yüzünden bir süre iran’da kaldı. ardından ziyariler hükümdarı kabus bin vaşmgir’in sarayına girdi. bir tür tarih yapıtı olan el-âsârü’l-bâkiye’yi (geride kalan yüzyıllar) orada yazarak sultana sundu. harezm’e döndükten sonra, sultan memun bin el-memun’un sarayında ibni sina, ibn miskeveyh, ebu nasr gibi bilginlerle birlikte çalıştı. gazneli mahmud’un harezm ülkesini fethetmesinden sonra gazne kentine yerleşti. gazneli sarayında büyük saygı gördü. son yıllarını gazne’de geçirdi ve burada öldü.
giuseppe piazzi (7 temmuz 1746 - 22 temmuz 1826), rahip, matematikçi ve astronomdu. valtellina’da doğdu napoli’de öldü. palermo’da bir gözlemevi kurdu ve ceres’i keşfetti.
clyde william tombaugh (4 şubat 1906 – 17 ocak 1997), 1930’da cüce gezegen plüton’u keşfeden amerikan gökbilimci.
tombaugh, streator, la salle county, illinois’de doğdu. ailesi burdett, kansas’a taşındıktan sonra, tombaugh ilk teleskopunu yaptı ve lowell gözlemevi’ne jüpiter ve mars ile ilgili gözlemlerine ait resimler yolladı. bunun sonucunda tombaugh’a iş teklifi yapıldı. tombaugh 1929’dan 1945’e kadar lowell gözlemevi’nde çalıştı. plüton’u keşfinden sonra kansas üniversitesi ve, kuzey arizona üniversitesi’nden dereceler kazandı. 1955’den 1973’te emekli oluşuna kadar yeni meksika eyalet üniversitesi’nde astronomi dersleri verdi. 1997’de las cruces, yeni meksika’da öldü.
[1]
asteroit 1604 tombaugh 1, 1931’de keşfedildi, ve tombaugh’un adını aldı. tombaugh kendisi 14 asteroit keşfetti. bunlardan ilki 1929’da plüton’u ararken keşfettiği 2839 annette’ydi. tombaugh keşfettiği bazı asteroitlere karısı, çocukları ve torunlarının adlarını verdi. 1931’de kraliyet astronomi topluluğu tombaugh’a jackson-gwilt madalyası’nı verdi.
tombaugh, streator, la salle county, illinois’de doğdu. ailesi burdett, kansas’a taşındıktan sonra, tombaugh ilk teleskopunu yaptı ve lowell gözlemevi’ne jüpiter ve mars ile ilgili gözlemlerine ait resimler yolladı. bunun sonucunda tombaugh’a iş teklifi yapıldı. tombaugh 1929’dan 1945’e kadar lowell gözlemevi’nde çalıştı. plüton’u keşfinden sonra kansas üniversitesi ve, kuzey arizona üniversitesi’nden dereceler kazandı. 1955’den 1973’te emekli oluşuna kadar yeni meksika eyalet üniversitesi’nde astronomi dersleri verdi. 1997’de las cruces, yeni meksika’da öldü.
[1]
asteroit 1604 tombaugh 1, 1931’de keşfedildi, ve tombaugh’un adını aldı. tombaugh kendisi 14 asteroit keşfetti. bunlardan ilki 1929’da plüton’u ararken keşfettiği 2839 annette’ydi. tombaugh keşfettiği bazı asteroitlere karısı, çocukları ve torunlarının adlarını verdi. 1931’de kraliyet astronomi topluluğu tombaugh’a jackson-gwilt madalyası’nı verdi.
gerolamo cardano ya da girolamo cardano (ingilizce jerome cardan, latince hieronymus cardanus) (24 eylül 1501, pavia - 21 eylül 1576), italyan rönesans matematikçisi, fizikçi, astrolog ve hekimdir.
leonardo da vinci’nin arkadaşı da olan matematiksel yetenekli avukat fazio cardano’nun gayri meşru oğludur.
cardano, milano’da (1539) practica arithmetica’yı basıma hazırladı. cardano, tartaglia’yı davet etti ve birçok ısrardan sonra ondan 3. dereceden denklemin sonucunu nasıl çözülebileceğini öğrendi. tartaglia’dan aldığı bu bilgiyi kendisi kitabında basana kadar gizli kalacağı üzerine cardano’dan söz aldı, ancak cardano sözünü tutmadı. 1545’de cebir alanında ilk latince bilimsel eser olan ars magna’yı (büyük sanat) yayımaladı.
cardano bazı belli küplere uyguladığında garip şeylerin olduğunu fark etti. x³=15x+4’ü çözerken -121’i içeren bir ifade buldu. cardano negatif bir sayının kare kökünün alınmayacağını biliyordu. ayrıca denkleminin çözümlerinden birinin x=4 olduğunu biliyordu. bu zorluğu düzeltmek için 4 ağustos 1539’da tartaglia’ya bir mektup yazdı. tartaglia tam olarak anlayamadı. ars magna’da cardano, benzer bir soruyu çözmek için karmaşık sayılarla ilgili bir hesaplama verdi. fakat gereksiz olduğu kadar anlaşılması da zor olan hesabını kendi de tam olarak anlayamadı.
tartaglia, cardano’ya 3. dereceden denklemleri nasıl çözeceğini gösterdikten sonra cardano kendi öğrencisi olan lodovico ferrari’yi 4. dereceden denklemleri çözmesi için cesaretlendirdi.
ferrari, bu tür problemleri çözmede bulunan metotların belki de en şık olanıyla 4. dereceden denklem çözmeyi başardı. cardano ars magna’da 4. dereceden denklemlerin 20 türünü bastı.
çeşitli mekanik araçlar buldu. bunlardan bazıları: şifreli kilit, bir şifre çalışması olan kardan ızgarası, çapraz mavsallı yatak vb. dir. çapraz mavsallı yatak (istavroz) dönme hareketinin, değişik açılarda iletişimini sağlayan bir aygıt olup günümüz araçlarında da , bağlantıyı sağlayan mile cardano’nun anısına "kardan mili" adı verilmiştir.
hidrodinamik konusunda çeşitli teorileri vardır. "sonsuz hareket olanaksızdır" teorisini ortaya atmıştır.
1550 yılında bilim konularını içeren 2 adet ansiklopedi yayınladı.
1551 yılında kehribarın bazı hafif maddeleri çektiğini fark ederek elektrik ile manyetizma arasında ilk bağlantıyı kurdu.
işitme engelliler eğitimi konusunda çalışmaları vardır.
cardano ayrıca iyi bir kumarbaz ve satranç oyuncusuydu. 1560 yılında "şans oyunları" adında bir kitap yazdı. ancak bu kitap , ölümünden sonra 1663 yılında yayınlandı.
leonardo da vinci’nin arkadaşı da olan matematiksel yetenekli avukat fazio cardano’nun gayri meşru oğludur.
cardano, milano’da (1539) practica arithmetica’yı basıma hazırladı. cardano, tartaglia’yı davet etti ve birçok ısrardan sonra ondan 3. dereceden denklemin sonucunu nasıl çözülebileceğini öğrendi. tartaglia’dan aldığı bu bilgiyi kendisi kitabında basana kadar gizli kalacağı üzerine cardano’dan söz aldı, ancak cardano sözünü tutmadı. 1545’de cebir alanında ilk latince bilimsel eser olan ars magna’yı (büyük sanat) yayımaladı.
cardano bazı belli küplere uyguladığında garip şeylerin olduğunu fark etti. x³=15x+4’ü çözerken -121’i içeren bir ifade buldu. cardano negatif bir sayının kare kökünün alınmayacağını biliyordu. ayrıca denkleminin çözümlerinden birinin x=4 olduğunu biliyordu. bu zorluğu düzeltmek için 4 ağustos 1539’da tartaglia’ya bir mektup yazdı. tartaglia tam olarak anlayamadı. ars magna’da cardano, benzer bir soruyu çözmek için karmaşık sayılarla ilgili bir hesaplama verdi. fakat gereksiz olduğu kadar anlaşılması da zor olan hesabını kendi de tam olarak anlayamadı.
tartaglia, cardano’ya 3. dereceden denklemleri nasıl çözeceğini gösterdikten sonra cardano kendi öğrencisi olan lodovico ferrari’yi 4. dereceden denklemleri çözmesi için cesaretlendirdi.
ferrari, bu tür problemleri çözmede bulunan metotların belki de en şık olanıyla 4. dereceden denklem çözmeyi başardı. cardano ars magna’da 4. dereceden denklemlerin 20 türünü bastı.
çeşitli mekanik araçlar buldu. bunlardan bazıları: şifreli kilit, bir şifre çalışması olan kardan ızgarası, çapraz mavsallı yatak vb. dir. çapraz mavsallı yatak (istavroz) dönme hareketinin, değişik açılarda iletişimini sağlayan bir aygıt olup günümüz araçlarında da , bağlantıyı sağlayan mile cardano’nun anısına "kardan mili" adı verilmiştir.
hidrodinamik konusunda çeşitli teorileri vardır. "sonsuz hareket olanaksızdır" teorisini ortaya atmıştır.
1550 yılında bilim konularını içeren 2 adet ansiklopedi yayınladı.
1551 yılında kehribarın bazı hafif maddeleri çektiğini fark ederek elektrik ile manyetizma arasında ilk bağlantıyı kurdu.
işitme engelliler eğitimi konusunda çalışmaları vardır.
cardano ayrıca iyi bir kumarbaz ve satranç oyuncusuydu. 1560 yılında "şans oyunları" adında bir kitap yazdı. ancak bu kitap , ölümünden sonra 1663 yılında yayınlandı.
david h. levy (d. 1948 montreal, quebec), kanadalı astronomdur. shömaker-levy 9 adlı kuyruklu yıldızın kaşifidir. astronomi üzerine kitapları mevcuttur.
neden bekliyorsun?
bu sözlük, duygu ve düşüncelerini özgürce paylaştığın bir platform, hislerini tercüme eden özgür bilgi kaynağıdır.
katkıda bulunmak istemez misin?